Không phải “đả hổ diệt ruồi”: Điều gì đang xảy ra trong Quân ủy Trung ương Trung Quốc?

Việc ông Tập Cận Bình khởi động qui trình điều tra Trương Hữu Hiệp về bản chất không phải là một chương hồi mới của “đả hổ diệt ruồi”.
Đây là một cuộc phẫu thuật quyền lực nhắm thẳng vào ban lãnh đạo quân uỷ trung ương và tướng lĩnh quân đội, sau giai đoạn Từ Tài Hậu (hậu thuẫn Bạc Hy Lai), nơi từng được coi là pháo đài trung thành nhất của hệ thống, nhưng cũng là nơi nhạy cảm nhất khi quyền lực vượt khỏi khuôn khổ thể chế.
⸻
Thứ nhất: Câu chuyện về tập hợp lực lượng trong quân đội.
Trương Hữu Hiệp không phải một “con hổ” tham nhũng thuần túy.
Ông ta là điểm nối giữa các nhóm lợi ích trong Quân ủy, giữa những sĩ quan được thăng tiến trong các giai đoạn trước, và giữa một tâm lý ngấm ngầm đang lan rộng về việc “quyền lực cá nhân hóa đã đi quá xa”.
Vấn đề nằm ở chỗ: Quân đội Trung Quốc có truyền thống điều tiết quyền lực thượng tầng. Khi cơ chế kế nhiệm bị phá vỡ, quân đội không còn là công cụ thuần túy của đảng, mà bị đẩy vào vai trò người bảo hiểm cuối cùng cho sự ổn định thể chế.
Trong bối cảnh đó, Trương Hữu Hiệp trong vai trò thường trực quân uỷ trung ương có xu hướng dẫn dắt quân đội như một chủ thể chính trị, chứ không chỉ là công cụ phục vụ đảng với hạt nhân lãnh đạo là ông Tập Cận Bình. Khi ấy mọi lời thề trung thành với cá nhân lãnh đạo đảng đều trở nên có điều kiện.
Việc xử lý Trương Hữu Hiệp vì thế không nhằm “làm sạch”, mà nhằm cắt mạch liên kết, ngăn nguy cơ tiềm ẩn một khả năng đặc biệt nguy hiểm: Quân đội trở thành trung tâm tập hợp lực lượng đối đầu với chính thể nhân danh “ổn định hệ thống” với người cầm đầu là Trương Hữu Hiệp cũng các cựu lãnh đạo về hưu.
⸻
Thứ hai: Xung đột quanh mô hình “dân chủ tập trung”.
Những năm gần đây, một bộ phận giới tướng lĩnh có xu hướng muốn quay về với mô hình “dân chủ tập trung” đúng nghĩa. Họ không chống đảng, họ chống việc một cá nhân trở thành phiên bản duy nhất nhân danh đảng, ban hành mệnh lệnh bỏ qua ý kiến tập thể.
Với họ, “dân chủ tập trung” không nên là khẩu hiệu che giấu quyền lực trọn đời, mà phải là cơ chế cân bằng nhằm giữ hệ thống không trượt khỏi truyền thống nhiều năm qua:
– Lãnh đạo có quyền lực giới hạn, dựa trên học thuyết tập thể lãnh đạo – cá nhân phụ trách
– Kế nhiệm cần có lộ trình
– Quyền lực được luân chuyển trong khung điều lệ đảng
Từ góc nhìn này, việc ông Tập sửa luật để phá vỡ giới hạn hai nhiệm kỳ không chỉ tạo tiền lệ xấu cho dân sự, mà còn đặt quân đội vào thế rủi ro chiến lược (ít nhất là trong tư duy của tướng lãnh quân đội) rằng: Mọi sai lầm chính trị của một hạt nhân lãnh đạo có thể kéo theo trách nhiệm lịch sử cho toàn bộ hệ thống vũ trang.
⸻
Đây rõ ràng không phải là chống tham nhũng, đây là xung đột về tư duy mô hình.
Một bên là mô hình lãnh đạo hạt nhân vĩnh viễn, nơi tính chính danh dựa vào cá nhân. Bên kia là mong muốn quay về điều lệ đảng, nơi tính chính danh đến từ quy tắc: Hai nhiệm kỳ, tập thể lãnh đạo, kiểm soát lẫn nhau.
Trong lịch sử chính trị Trung Quốc hiện đại, mỗi khi xuất hiện xu hướng cá nhân hóa quyền lực tuyệt đối, quân đội luôn là nơi xuất hiện phản xạ thể chế đầu tiên, không phải để lật đổ đảng, mà để ngăn đảng bị đồng nhất với một con người duy nhất.
Những biến chuyển trong chính trường thượng tầng Trung Quốc cho thấy một điều rõ ràng: Nguy cơ lớn nhất với ông Tập không nằm ở xã hội, mà nằm ngay trong cấu trúc quyền lực mà ông đã kéo quá căng, tập trung quá nhiều.
Khi một thể chế không còn được tin là có khả năng tự sửa sai, thì mọi lực lượng bên trong, kể cả những lực lượng trung thành nhất đều buộc phải nghĩ đến kịch bản sửa sai ngoài quy trình.
(Bài viết có tham khảo từ báo chí bình luận nước ngoài chuyên về Trung Quốc)